حدود شصت سال است که با کتاب سروکار دارم. خواندن کتاب و استفاده از برخی از آن ها در پژوهش ها و آثار نوشتاری و گاه گفتاری، بخش اصلی و احتمالا مفید زندگی ام را تشکیل می دهد.
در میان کتاب ها، بخشی از آن ها، ترجمه اند؛ یعنی از زبان های دیگر به پارسی ترجمه شده اند. بخش عمده این نوع آثار از زبان های مختلف فرنگی (بیشتر انگلیسی) ترجمه شده اند و گاه نیز از ترجمه های عربی به فارسی استفاده می کنم. با این که می توانم از متون عربی استفاده کنم اما گاه می پندارم که استفاده از ترجمه های خوب و کم و بیش مورد اعتماد صرف جویی در وقت هم هست. در سال های اخیر، که تمرکزم در تاریخ اسلام آغازین و به طور مشخص قرن نخست است، تلاش می کنم در حد ممکن از منابع فرنگی استفاده کنم.
اما با دقت و تأمل بیشتر و روزافزون در حوادث قرن نخست، در می یابم که حداقل شماری از این ترجمه های عمدتا از آثار فرنگی و بیشتر انگلیسی دارای اشتباهات کم و بیش پرشمار هستند. در این نوع ترجمه ها چنین می نماید که مترجم نه با زبان مبدء آشنایی دقیقی داشته و نه به ویژه با بسیاری از مفاهیم و عناوین مورد استفاده در متن (از جمله نام افراد، جاها و مکان ها و . . .) آشنایی درستی داشته است.
در این زمینه حرف و حدیث بسیار است و شاید زمانی دیگر به این مسئله بپردازم اما فعلا فقط یادآوری می کنم که اولا مترجمان به هرحال تا کسب مهارت لازم و تخصص علمی در دو زبان مبدء و مقصد و به ویژه کسب اطلاع لازم در مفاهیم و اصطلاحات مورد استفاده در متون مورد نظر اقدام به ترجمه نکنند؛ و ثانیا، ناشران دقت های لازم را در انواع منشورات خود داشته باشند و حداقل زحمات خود را بی اثر و یا کم اثر نکنند؛ و ثالثا، هر اثری را به دست ویراستاری اهل فن و آشنا و دارای صلاحیت لازم بسپارند. در هرحال مترجم و ویراستار و ناشر باید بدانند که «نه هرکه آئینه سازد، سکندری داند»!
می توان نمونه های پرشماری را برای مستند کردن این مدعا نشان داد ولی فعلا از باب نمونه نامه ای را خطاب به یک ناشر ایرانی در تهران، که چند سال قبل ارسال شد و هرگز پاسخی دریافت نشد، در اینجا عینا می آورم؛ شاید همین اشارت کفایت کند. شرح ماوقع در متن روشنگر است:
مدیر محترم «نشر علم»
با عرض سلام و با آرزوی سلامتی و توفیق بیشتر در نشر علم و انتشار آگاهی
غرض از تصدیع. سال گذشته خبر انتشار کتابی با عنوان «اعراب و ایرانیان» را در جایی دیدم. از آنجا که من در آلمان زندگی می کنم سفارش دادم که کتاب را برای من تهیه کنند. چرا که برای پژوهش های تاریخی ام به آن نیاز داشتم. پس از چندی کتاب تهیه و به دستم رسید.
اخیرا کتاب را تا پایان خواندم و در کارم که فعلا مربوط به قرن نخست و فتوحات است، از این اثر بسیار استفاده کردم. اما آنچه بسیار مایه تأسف شد آن بود که این اثر خوب و مفید از جهات مختلف بسیار بد چاپ شده است. مهم ترین وجه آن از یک سو اغلاط پرشمار تایپی است که قابل چشم پوشی نیست و از سوی دیگر و مهم تر، تلفظ های بسیار غلط فاحش اعلام و نام های عربی و کتابت آن ها (افراد، کتاب ها، جاها) است. بی تردید مترجم و ویراستاران به کلی با نام ها و اعلام ناآشنا بودند و گرنه مرتکب چنین اشتباهات شگفت انگیزی نمی شدند. مثلا ابن هشام را «ابن حشام» بنویسند. در نظر داشتم نمونه هایی را بیاورم ولی از یک طرف لغزش ها و اشتباهات چندان زیاد است که فهرست کردن شان محتاج صرف وقت است و از طرف دیگر می پندارم تا کنون افراد دیگری نیز به شما تذکر داده اند و یا خود تا کنون دریافته اید.
در هرحال هم خواستم از این که چنین اثر مفیدی را برای فارسی زبانان منتشر کرده اید تشکر کنم و هم در عین حال روا ندانستم از باب خیرخواهی در باب این کاستی غیرمنتظره و حتی می توان گفت غیرقابل باور به شما تذکر ندهم. گزاف نیست گفته شود که چنین اشتباهات نامتعارفی در واقع خراب کردن کار نویسنده و نیز بی ثمر یا کم ثمر کردن تلاش ناشر است؛ ناشری که در این فضای نامساعد برای نشر تلاش می کند و زحمت می کشد.
موفق باشید و سربلند و استوار
آلمان – بن
14 آذر 1401
حسن یوسفی اشکوری
جمعه 8 آبان 1405