برنامه ویدیوئى پرتو نور تحت عنوان: دین و قدرت در عصر خلافت ۲

بدست • 20 آگوست 2021 • دسته: اخبار و گزارش

برنامه تلویزیونى “پرتو نور” شماره ۱۷۴۲
دین و قدرت در عصر خلافت ۲
به مدت ۵۷ دقیقه

Watch this video on YouTube.

فایل صوتی برنامه فوق:

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

این دوره را می توان به سه دوران خردتر تقسیم کرد:
-- خلافت خلفای راشدین (۱۱ تا ۴۱ هجری)
-- خلافت اموی (۴۱ تا ۱۳۲ هجری)
-- خلافت عباسی (۱۳۲ تا ۶۵۶ هجری)
با این که فرمانروایی نبی اسلام در اساس الهی نبود و یکسره منشاء زمینی و مردمی در حجاز داشت، با این حال پس از درگذشت پیامبر به تدریج غلظت مذهبی در ماهیت و ساختار نظام خلافت عربی- اسلامی بیشتر شد. این روند با فراز و فرودهایی تا پایان عصر خلافت ادامه داشت.
اما روند تغلیظ دینی خلافت از طریق چند عامل آغاز و طی شد که در زیر به شش عامل آن اشاره می شود:
۱- آمیختگی نبوت و امارت. گرچه امارت ده ساله حضرت محمد در مدینه برآمده از یک سلسله عوامل و زمینه‌های اجتماعی و سیاسی در مدینه بود و این را مسلمانان عصر نبوی به روشنی در می‌یافتند و از آن آگاه بودند ولی تمرکز دو مقام نبوت و امارت در یک شخص پس از پیامبر تا حدودی امر را بر مسلمانان مشتبه کرد. پس از طرح و تثبیت ولایتعهدی یزید بن معاویه در نیمه دوم قرن نخست هجری، اصل بیعت و شورا نیز عملا و رسماً منتفی شد و سنّت ملوکیت و پادشاهی در جامه خلافت نبوی آغاز شد.
۲- دومین عامل تغلیظ مذهبی در نظام خلافت، جمله‌ای بود که ابوبکر در لحظات نخستین درگذشت پیامبر در سقیفه بنی‌ساعده گفت و آن این بود که «الائمه من قریش». وقتی که بین انصار و مهاجرین بر سر تعیین امیر اختلاف درگرفت، ابوبکر با نقل جمله بالا از پیامبر اسلام، امارت را برای همیشه حق انحصاری قریش اعلام کرد و به دلیل نفوذ بیشتر قریش و مهاجرین و البته اعمال زور و حتی قتل بزرگ خزرج سعدبن عباده، این دعوی خیلی زود جا افتاد و به هرحال از این طریق نخستین سنگ بنای مشروعیت دینی قدرت سیاسی گذاشته شد.
۳- سومین سنگ بنا وقوع جنگ های ردّه بود که در آغاز خلافت ابوبکر رخ داد. طبق دعوی، کسانی از دین برگشته بودند و بر مسلمانان واجب بوده که با مرتدان بجنگند. این جنگ هرچند با پیروزی مسلمانان و سرکوبی شدید مخالفان و منتقدان قریش پایان یافت ولی در نهایت غلظت دینی نهاد خلافت را تشدید کرد.
۴- عامل دیگر در تشدید این روند، ضرورت اجرای احکام شریعت به مثابه قانون بوده است که قرن‌ها ادامه پیدا کرد و هنوز هم در اشکال مختلف و در سطح محدودتری در جوامع مسلمان مطرح است. چنین روندی گرچه در آن زمان ضروری و گریزناپذیر بوده ولی به هر حال به غلظت مذهبی نهاد حکومت و در نهایت تقویت اقتدارگرایی مذهبی کمک کرد.
۵- فتوحات بیش از همه در تقویت اقتدارگرایی نهاد خلافت نقش داشته است. این فتوحات از جنگ‌های رده آغاز شده و با فتح ایران در روزگار عمر به اوج خود رسید، همراه با گسترش اقتدار و ثروت باد آورده از طریق غنائم جنگی و غارت بوده و این قدرت و ثروت فراوان اقتدارگرایی خلفا را چند برابر کرد.
۶- آخرین عامل، تأثیرپذیری نهاد خلافت عربی از سنت دیرین پادشاهی ایران بوده است. پس از فتح ایران و افزون شدن قدرت و ثروت، نهاد نوپای خلافت به کلی دگرگون شد. این دگرگونی با تأثیرپذیری از سنت‌های ایرانی از جمله سلطنت موروثی و دیوان‌سالاری پارسی بوده است. به ویژه این تأثیر پذیری در عهد عبدالملک مروان از طریق ارائه برنامه‌های امیر مقتدر و هوشمندی وی حجاج بن یوسف سقفی در منطقه ایرانی یعنی عراق تقویت شد.

دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.