سیما و سیره محمد در قرآن ۱۷ –بخش چهارم: محمد و امت-مقدمه

بدست • ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۰ • دسته: سيما و سيره نبوى

چنان که پیش از این گفته شد، اعراب حجاز تا قرن هفتم میلادی وارد تاریخ نشده و هنوز به مرحله‌‌جامعه‌سازی و زندگی شهری و تأسیس حکومت و دولت و تمدن‌سازی وارد نشده بودند و اگر در حواشی آن یعنی شمال و جنوب عربستان آثاری از تمدن وجود داشت عمدتاً تحت تأثیر ایران و روم بود و آن نیز ناپایدار بود و استمرار طولی و تکاملی نداشت. البته دلیل آن نیز عدم آمادگی اقلیمی و طبیعی عربستان مرکزی برای تمدن‌سازی و پیشرفت مدنی بود. نظام اجتماعی اعراب عربستان قبیله‌ای بود و در تمام حوزهای زندگی مردم افکار و آداب قبیله‌ای (ونه حتی عشیره‌ای) حاکم بود. با ظهور اسلام و حاکمیت یافتن پیامبر و تأسیس خلافت اسلامی، سرزمین گسترده عربستان و اعراب نه تنها وارد تاریخ و تمدن شدند که تمدن ساز هم شدند و حداقل درپرتو خلافت عربی- اسلامی تمدن بی‌مانند بشری (البته تا آن زمان) هدایت و مدیریت شد.

جامعه‌ای که پیامبر و دین اسلام بنیاد نهاد « امت » خوانده شد. واژه امت ۴۹ بار و امتکم ۲ بار و امم ۱۱ بار در قرآن به کار رفته است. امت ظاهراً از ریشه « ام » است از این رو در تعریف امت گفته‌‌اند هر جماعتی که امری واحد آنان را گرد آورد، مثل دین واحد، مکان واحد، زمان واحد و هر چیز دیگر. یعنی مجتمعی که حول یک اصل و ریشه شکل می‌گیرد و دوام می‌یابد. استعمال گسترده این واژه درقرآن نشان می‌دهد که این لغت خنثی است و به خودی خود حاوی بار مثبت یا منفی نیست و در واقع به یک گروه و جمع اشاره دارد و این جمع می‌تواند مؤمن باشد یا کافر و در جهت درست حرکت کند یا نادرست. گاهی به یک شخص امت گفته شده است. مانند آیه ۱۲۰ سوره نحل: « إِنَّ إِبْرَاهِیمَ کَانَ أُمَّهً قَانِتًا لِلّهِ حَنِیفًا وَلَمْ یَکُ مِنَ الْمُشْرِکِینَ » گاهی حتی به یک روش و سنت امت گفته شده است  : « … إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءنَا عَلَى أُمَّهٍ …» (زخرف/۲۲). بعدها امت به جامعه ایمانی واسلامی اطلاق پیدا کرد و بار مثبت و ارزش دینی یافت.[۱]  درآیه ۱۱۰ آل عمران به مسلمانان گفته شده است: « کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ …». آنچه از قرآن استنباط می‌شود این است که مسلمانان بهترین امت دانسته شده‌اند نه این که امت نام رسمی و قرآنی مسلمانان باشد. به گفته لویی گارده درکتاب «اسلام، دین وامت» (صفحات ۲۸۶- ۲۸۷) امت شامل همه کسانی که معتقد به دین اسلام بوده، روی خود را به سوی قبله یعنی کعبه معطوف داشته، بدان سو نماز می‌گزارند، قرآن را تلاوت می‌کنند و در آن به تعمق و تفکر می‌پردازند و تعالیم آن را به منزله قانون زندگانی خود دانسته، تبعیت می‌نمایند. مفهوم مرادف امت، « دارالسلام» یعنی دنیای اسلام است، دربرابر «دارالحرب» که بعداً درباره آن سخن خواهیم گفت. لفظ دیگری که تقریباً مترادف امت است، « جماعت » و « جماعه المومنین » و « جماعه الاسلامیه » می‌باشد.

۱- جامعه مدینه و مکه در زمان پیامبر دارای سه نوع ارتباط ایدئولوژیک – حقوقی بود: ۱- ارتباط متقابل پیامبر و مؤمنان، ۲- ارتباط متقابل مؤمنان با همدیگر و ۳- ارتباط متقابل مؤمنان با غیرمؤمنان. غیرمؤمنان نیز به دوگروه بزرگ اهل کتاب و کافران تقسیم می‌شدند. دراینجا ذیل این سه عنوان و نیز یک فصل تحت عنوان جمع‌بندی سخن خواهیم گفت:     

 فصل اول        –    ارتباط متقابل پیامبر و مؤمنان

فصل دوم         –    ارتباط متقابل مؤمنان با همدیگر

فصل سوم        –    ارتباط متقابل مؤمنان وغیرمؤمنان

فصل چهارم     –    جمع‌بندی و دستاوردهای آن برای اکنون ما


[۱] . درباره تفاوت معنایی واژه امت و جامعه و قوم و قبیله و…… بنگرید به کتاب امت وامامت اثردکترشریعتی.

دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.